محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
109
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
و گياهيست كه چون بعضو آدمى رسد بگزد و آن را گزنه نيز گويند و تخم « 1 » آن مقوى باهست . آسماندره - كهكشان باشد كه به عربى مجره گويند . مثالش شاعر فرمايد « 2 » : شعر بكوچهاى كه روى با كف گهر افشان * چو آسمان دره سازى ز بس گهر بارى آخره - [ بمد همزه و ضم خاء ] طويله باشد . مثالش « 3 » عز الدين شروانى گويد : بيت تيغ زنان مىرسد خسرو انجم ز شرق * كادهم شب در رميد ز آخرهء كهكشان آزاده - در تحفة السعادة بمعنى ولى و صالح و اصيل و حلالزاده باشد . مثال اين معنى را شاعر گويد : شعر مرد آزاده بگيتى نكند ميل دو كار * تا وجودش همه ساله بسلامت باشد زن نخواهد اگرش دختر قيصر بدهند * وام نستاند اگر وعده قيامت باشد و بمعنى حر نيز آمده كه ضد عبدست . مثال اين معنى خواجه حافظ گويد : شعر بشنو اين نكته كه خود را ز غم آزاده كنى * خون خورى گر طلب روزى ننهاده كنى و ديگر صفتى است سرو و سوسن را . آشيهه - [ بشين معجمه و هاء به وزن پاكيزه ] آواز « 4 » اسب باشد كه شنه و شيهه « 5 » نيز گويند و به عربى صهيل گويند . آسه - به وزن كاسه در نسخهء ميرزا زمين تربيت كرده از براى زراعت كردن باشد « 6 » و در مؤيد الفضلا آبسته [ به وزن وارسته ] به اين معنى آمده . آسيمه - خيره باشد و در بعض نسخ بمعنى ديوانه مزاج و شوريده و « 7 » متحير و مدهوش نيز به نظر رسيده . مثالش حكيم خاقانى فرمايد : بيت ايمه « 21 » دوران چو من آسيمه سرست * نسبت جور بدوران چكنم انداوه - [ بنون و دال مهمله و واو . به وزن افسانه ] ماله كه بدان اندود كنند و « 8 » اندايه نيز گويند . مثالش سوزنى گويد : بيت بامچه اندودن كس را بدوغ * خواست ز من عاريت اندايه كير آفرازه - « 9 » شعلهء آتش باشد . مثالش « 10 » هم او فرمايد « 22 » : شعر نرم گشته بلوس و لابهء من * گرم گشته بآفرازهء من آفروژه - به معنى فتيله باشد . هم او گويد : بيت كنك ز « 11 » آتش طبع خود آفرازه بلند * ز آفرين تو گر « 12 » باشد آفرزه من و اين بيت مثال لغت سابق نيز مىشود . انبانه - همان انبان مرقوم . مثالش خواجه حافظ فرمايد « 13 » :
--> ( 1 ) در « س » و « ب » : واو نيست . ( 2 ) « ب » ، « الف » « س » : شاعر گويد . ( متن از « ن » است ) . ( 3 ) در « س » و « الف » اين كلمه نيست . ( 4 ) « الف » « س » : و آواز . ( 5 ) « الف » : شنه شيهه . ( 6 ) « الف » : زراعت باشد ؛ « س » : زراعت . ( 7 ) « س » : شوريده متحير . ( 8 ) حرف واو از « ب » است . ( 9 ) بجز « س » افروزه . ( 10 ) اين كلمه از « ب » و « ن » است . ( 11 ) « س » : از . ( 12 ) « س » : اگر . ( 13 ) « ب » مثال خواجه حافظ گويد ؛ « الف » : خواجه حافظ گويد ؛ « س » : خواجه حافظ . ( متن از « ن » است ) . ( 21 ) ايمه . اين زمان . ( 22 ) يعنى : سوزنى .